Najpierw spójrzmy na mapę - gdzie znajdują się omawiane niżej wyspy:
Fragment Turystycznej Mapy Europy na ścianę - mapy do zaznaczania podróży:
1. Anholt (Kattegat)
Anholt leży mniej więcej na środku Kattegatu. Ma ok. 22 km² powierzchni i na stałe mieszka tam około 150 osób. Można się tam dostać promem z Grenå albo samolotem (loty są niszowe, ale istnieją).
Latem Anholt mocno się zapełnia, bo wyspę odwiedza średnio około 60 000 turystów rocznie. To w praktyce oznacza, że wyspa ma dwie wersje: spokojną poza sezonem i dużo bardziej „wakacyjną” latem.
Co na niej znajdziecie?
- największą pustynię Północnej Europy, przeważająca część Anholt jest pustynią z wydmowym krajobrazem,
- piaszczyste plaże i dobre warunki do kąpieli morskich,
- latarnię morską z 1785 roku, o wysokości 42 m, z angielskimi koszarami wojskowymi z 1809 roku,
- kościół z 1818 roku.
2. Als (Bałtyk / Mały Bełt)
Wyspa ta leży w cieśninie Mały Bełt (Morze Bałtyckie), między Półwyspem Jutlandzkim a wyspą Fionia. Jej powierzchnia wynosi 312 km². Jest wygodna logistycznie – normalnie da się tu dojechać i potraktować ją jako bazę na 1–3 dni.
Największym punktem jest Sønderborg i zamek Sønderborg (historia regionu i monarchii).
Augustenborg – mała miejscowość z pałacem w stylu rokoko. W środku są sztukaterie (w pałacu pracował włoski dekorator Michel Angelo Taddei). W Augustenborgu warto też zwrócić uwagę na niewielkie domki, które pierwotnie zbudowano dla wysoko postawionych dworzan.
Na wyspie jest też rezerwat Trillen w okolicach Høruphav.
3. Barsø
Leży przy wschodniej części Południowej Jutlandii. Zamieszkuje ją około 18 osób, a jej powierzchnia wynosi jedynie 2,3 km². Rzadko docierają tu turyści. Wyspa jest częściowo ukształtowana przez lodowiec, z dużymi pięknymi pagórkami. We wschodniej części wyspy skarpy nad brzegiem morza sięgają do 17 m.
Co znajdziecie na wyspie?
- dobre warunki do kąpieli morskich i plażowania we wschodniej części wyspy,
- kilka gospodarstw rolnych, które prowadzą tradycyjne rolnictwo – stare rodzinne farmy, które mają ponad 150 lat.
- Polakager (Pole Polaków) – podobno tutaj wyspiarze stoczyli walkę z polskimi najemnymi żołnierzami w zimie 1659 roku. Wszyscy Polacy zostali zabici i pogrzebani w tym miejscu.
4. Fanø
Fanø leży przy Esbjerg, w rejonie Wadden Sea. Wiąże się z nią ciekawa historia:
Do 1741 roku Fanø była własnością królewską. Mieszkańcy żyli z rolnictwa i rybołówstwa, a część połowów musiała trafiać do miast kupieckich Ribe i Varde. Gdy król Christian VI potrzebował pieniędzy, wystawił wyspę na sprzedaż na aukcji w Ribe. Wyspiarze, obawiając się przejęcia Fanø przez bogatych kupców, postanowili zebrać środki i kupić ją samodzielnie; część pieniędzy pochodziła z dochodów z dalekich wypraw, w tym polowań na wieloryby.
Z wydarzeniem wiąże się lokalna historia o „przestawieniu czasu” — w jednej wersji przesunięto ratuszowy zegar, w innej kupcom w Ribe przestawiono zegarki po zakrapianym wieczorze. Faktem jest, że mieszkańcy Fanø zdążyli dokonać zakupu, zanim na aukcję dotarli najbogatsi kupcy z Ribe.
Fanø: plaże, rowery, park narodowy i dzikie zwierzęta
Fanø to mała duńska wyspa na Morzu Północnym (ok. 16 km długości i 5 km szerokości) i jedna z najprostszych jednodniówek z Jutlandii: z Esbjerg płynie się promem ok. 12 minut.
Rowerem przez wyspę: trasa 404 (26 km)
Dobrym pomysłem na zwiedzanie Fanø jest panoramiczna trasa rowerowa 404 o długości ok. 26 km. Start najczęściej wypada w Nordby, bo tam dopływa prom.
Nordby to główna miejscowość wyspy i dawna osada rybacka - w zabudowie widać dużo domów z XVIII i XIX wieku. Przy głównej drodze biegnie promenada, z której da się obserwować ptaki, a czasem także foki wylegujące się na niewielkiej, piaszczystej wysepce.
Zachodni brzeg = jedna długa plaża
Cały zachodni brzeg Fanø to w praktyce ciągła, bardzo długa plaża. Na samej plaży spotyka się nie tylko spacerujących – zdarza się również ruch kołowy, a po plaży kursuje nawet autobus.
Park Narodowy Morza Wattowego (Wadden Sea) i UNESCO
Fanø wchodzi w skład obszaru Wadden Sea – w Danii ujętego w Parku Narodowym Morza Wattowego – związanego z wpisem na listę UNESCO. To jeden z powodów, dla których na wyspie popularne jest obserwowanie ptaków (birdwatching).
Dzikie zwierzęta i „ostrygowe safari”
Na Fanø (i w okolicznym obszarze Wadden Sea) pod kątem przyrodniczym najczęściej „wygrywają” dwie rzeczy:
- ptaki (teren wędrówek i żerowania),
- foki (czasem widoczne z promenady w Nordby),
- a jeśli ktoś lubi tematy kulinarno-przyrodnicze, funkcjonuje też forma wycieczek określana jako „ostrygowe safari”.
Zlot latawców
Co roku w czerwcu odbywa się na szerokich plażach Fanø zlot miłośników latawców.
5. Mandø - wyspa pływowa i dojazd po dnie morza
Mandø ma 7,63 km² i leży w duńskiej części Morza Wattowego (Wadden Sea).
Na wyspę prowadzi Låningsvejen – droga/cypel na dnie morza, przejezdna tylko podczas odpływu. W czasie przypływu jest całkowicie zalewana, dlatego przed wyjazdem trzeba sprawdzić tabele pływów.
W sezonie działa Mandøbussen – traktor ciągnący wagon z pasażerami przez odsłonięte dno morza. Kursy zależą od pływów i pogody; przy gorszych warunkach mogą być odwołane.
Co zobaczyć na Mandø
Morze Wattowe: park narodowy i UNESCO
Mandø leży w obszarze Wadden Sea – największym na świecie nieprzerwanym systemie pływowych łach piasku i mułu, wpisanym na listę UNESCO. To teren intensywnego życia ptaków, zwłaszcza w sezonach migracyjnych.
Mandø Kirke: daty i elementy „morskie”
Kościół na Mandø pochodzi z 1639 r., został odrestaurowany w 1727 r., stoi na wyniesieniu (terpie), żeby ograniczyć ryzyko zalewania. Ma też kruchtę z 1792 r. z dwoma drzwiami, używanymi zależnie od kierunku wiatru. W środku wiszą modele statków (motyw częsty w kościołach nadmorskich).
Mandø Mølle: wiatrak z XIX w.
Wiatrak (hollenderski typ młyna) powstał na początku lat 1830. jako następca wcześniejszego młyna z lat 1820.; przez lata był ważnym zapleczem dla lokalnego życia (m.in. mielenie zboża), a w XXI w. przeszedł renowację.
Zwierzęta i „safari”
W okolicy Mandø organizowane są wyprawy ciągnikiem na obserwację fok (seal safari) – z uwzględnieniem stref ochrony i zasad poruszania się w obszarze lęgowym ptaków.
6. Møn: Stege, kredowy klif i zabytki z kilku epok
Møn ma ok. 218 km².
Największym miastem wyspy jest Stege, położone przy cieśninie Ulvsund (Ulvsund/Wolf Strait), która stanowi główne wodne oddzielenie Møn od Zelandii.
Møns Klint – klif, dla którego większość osób przyjeżdża na Møn
Møns Klint to pas białych klifów kredowych na wschodnim wybrzeżu wyspy (ok. 6 km długości), osiągający miejscami ok. 128 m wysokości nad morzem.
Inne atrakcje Møn
- Średniowieczne kościoły (XII–XIII w.) i freski
Na wyspie są kościoły o trzonie sięgającym XII–XIII wieku, znane m.in. z fresków (w Fanefjord m.in. cykl z ok. 1450 r.). - Megality i kurhany: epoka kamienia + epoka brązu
Na Møn znajdziesz zarówno:
- grobowce megalityczne (neolityczne), które można oglądać także od środka (np. Kong Asgers Høj, Klekkende Høj – obiekty liczone w tysiącach lat),
- jak i kurhany, które zwykle łączy się z późniejszymi fazami pradziejów (w tym epoką brązu).
Stege: Mølleporten – jedna z dwóch zachowanych średniowiecznych bram miejskich w Danii
W Stege zachowała się Mølleporten (Młynarska Brama) – brama miejska z XV wieku, wpisana do rejestru zabytków; to jedna z dwóch zachowanych średniowiecznych bram miejskich w Danii.
Liselund: romantyczny park i rezydencja z końca XVIII w.
W pobliżu Møns Klint leży Liselund – założenie parkowe w stylu romantycznego ogrodu angielskiego, stworzone w latach 1790., z niewielką rezydencją/„pleasure palace” i pawilonami w parku.
7. Mors: „model Jutlandii” i klify z moleru
Mors (Morsø) to największa wyspa Limfjordu. Głównym miastem jest Nykøbing Mors.
Lokalna legenda
Na Mors opowiada się historię, że gdy Bóg „projektował” Jutlandię, zrobił najpierw mały model próbny. Tak mu się spodobał, że nie chciał go wyrzucić - więc poszerzył Limfjord i „wstawił” model do środka. Tak miał powstać Mors.
Główna atrakcja: Hanklit
Najbardziej znany punkt wyspy to klif Hanklit na północnym wybrzeżu: ściana klifu ma ok. 60–61 m wysokości i pokazuje warstwy tzw. moleru (diatomitu / „mo-clay”) z ciemnymi pasmami popiołów wulkanicznych. To miejsce jest znane także z poszukiwań skamieniałości w osadach moleru.
8. Rømø – wyspa usypana z piasku, plaże „na kilometry” i ślady epoki wielorybników
Rømø ma ok. 129 km² i leży na Morzu Wattowym (Wadden Sea).
To wyspa „zrobiona z piasku” w sensie geologicznym: jej forma to efekt długotrwałego odkładania osadów i pracy morza, a szerokość plaż zmienia się wraz z pływami. W praktyce najsłynniejsze odcinki mają około 1–3 km szerokości (zależnie od miejsca i stanu wody), a sama strefa plażowa ciągnie się kilometrami.
Co konkretnie czeka na Rømø
Lakolk Strand i Sønderstrand – rozległe plaże, na których legalnie wjeżdża się samochodem.
Morze Wattowe: ptaki + przyroda strefy pływów
Rømø leży w obszarze Wadden Sea / Parku Narodowego Morza Wattowego, co przekłada się na realny „temat” wyspy: pływy, łachy, ptaki wędrowne i obserwacje przyrodnicze.
Dworki komandorskie i historia wielorybnicza
Na wyspie widać ślady okresu, gdy miejscowi kapitanowie („kommandører”) zarabiali na żegludze i wyprawach (w tym wielorybniczych). Dobrym punktem odniesienia jest Kommandørgården – gospodarstwo/muzeum związane z tą epoką (w materiałach turystycznych podawane jako obiekt z XVIII w., „z czasów świetności wielorybnictwa”).
Ogrodzenie z dolnych szczęk wielorybich (Whale Jawbone Fence)
Ma ok. 17 m długości, składa się z 54 segmentów i jest traktowane jako chroniony zabytek.
Kościół (Sct. Clemens / St Clement’s) – wnętrze „morskiej wyspy”
Główny kościół Rømø to Sct. Clemens; zachowały się m.in. wykupowane kiedyś tabliczki z nazwiskami przy ławkach.
Na Rømø odbywa się też duży festiwal latawców.
Podsumowując główne wyróżniki małych wysp duńskich:
- Anholt (Kattegat) – „pustynia” wydmowa, latarnia 1785 (42 m).
- Als (Bałtyk / Mały Bełt) – Sønderborg + zamek; Augustenborg: pałac rokoko + domki dla dworzan.
- Barsø – miniwyspa, skarpy do 17 m, tradycyjne farmy.
- Fanø (Wadden Sea) – wykupienie wyspy przez mieszkańców, trasa rowerowa, ptaki + czasem foki, zlot latawców (czerwiec).
- Mandø (wyspa pływowa, Wadden Sea) – dojazd po dnie morza (Låningsvejen) + „Mandøbussen” (traktor).
- Møn (Bałtyk) – Møns Klint (klif kredowy; pas ok. 6 km), Stege i Mølleporten (średniowieczna brama), megality.
- Mors (Limfjord) – legenda o „modelu Jutlandii”, klif Hanklit, pasma popiołów wulkanicznych.
- Rømø (Wadden Sea) – wyspa „usypana z piasku”, plaże o zmiennej szerokości (pływy), ślady epoki wielorybniczej (dworki komandorskie).
Fragment Turystycznej Mapy Europy na ścianę - mapy do zaznaczania podróży.
